برج خنك كننده

دلم برايت تنگ است.

چونان طفلكي كه هي زار ميزند زار ميزند زار ميزند و شير ميخواهد. و مادرش، نوك پستانش را فلفل پاشيده است، تا او را از شير، بِبُرَد.

مرگ، چنان است.

بعد از كلى در خانه نشستن و كنج عزلت گزيدن به نحوى و نبودن تو در تيك تاك ِ ساعت ِ مچى ام، فراتر از غمِ نبودنِ او؛ امروز كوله را برداشتم و به دل طبيعت رفتم. بعد از كلى به خانه نشستن و تنهايى و غم و اندوه ِ جانفرسايى كه طاقتم را بسيار گاهى تاب ميكند، امروز، روزى بود كه من از ته دل احساس زنده بودن ميكردم پس از رفتن ِ بى هنگام ِ تو. از ته ِ دل. خداى را شاكرم كه هر روز به صبرم مى افزايد تا به خودش نزديكترم كند و روزى دستانم را در دستانت بگذارد، در جهانِ ديگرى. دوست داشتم ديشب كه خوابيدم، بارها و بارها ازت ميپرسيدم كه تروخدا اگه صداىِ آلارمِ گوشى بيدارت ميكند، بروم آن اتاق بخوابم. و تو بارها و بارها بگويى رۆلە بەخەبەرم ئـەوەختە... و صبح ساعت شش و ده دقيقه تا دمِ در پلكانِ حياط قديميمان بدرقه ام كنى و عصايم را به دستم ميدادى كه امروز يادم رفت و يك ربع مانده به فتح، عصاىِ مردى را قرض گرفتم. دوست داشتم وقتى برميگشتم خانه، زنده بودنم را ميبوسيدى و با لبخندت ميگفتى خسته نباشى. پارسال قبل از خانه ماندن، دو فتح ديگر داشتم. اما آنروزها غم، روىِ شانه ام، شبيه اولين روز ِ مرگت بود هنوز. فتحهاى ِ ديگر هم كه بودى...

بيا... برايت لبخند آوردم از بالاى بابۆس، با بوى ِكوله اى كه سالهاست منتظر آنى و نيست...

ديده بودمش. وقتى كوچك بود. خانه مان هم آمده بود. حالا جوان رشيدى شده بود كه مهندس بود. بيست و دوسه سال بيشتر نداشت. ديشب خبرش را شنيدم. خبر مرگش را، پس از پنجاه روز بسترى شدن در بيمارستان. پسرك، داغِ جوانيش را گذاشت بر دل مادرش، پدرش و خواهر كوچكش. 

ديشب، جگرم كباب شد وقتى ياد بچگيهاش افتادم و شلوغيهاش... 

كاش آدمها، با همديگر مهربان بودند. مرگ، بسيار بى خبر، درگاه خانه ى آدمى را ميكوبد و ميبَرَد و ميرَوَد.

إنالله و إنا اليه راجعون.

روانِ شادت، غريق ِ رحمت باد.

ھەژاريم، لە چاوەكاني مانگەوە دەستي پێ كرد.

- هەر وەك خوێندراوەتە دڵ هێشي جەنابت لە دەسەڵات و كار بە دەستاني دەسەڵات لە سەر ژيان و بە تايبەتي كاري هونەريتان كاريگەر بووە. لێرەدا پشتيواني خەڵك چۆن دەبينن؟

خەڵك هيچ پۆشتيبانيەكي نيە. خەڵك ناتوانێ پۆشتيباني لە من بكات. بە هەر حاڵ. دەسەڵاتيش، ئەگەر بڵێين دەوڵەت هيچ كارێكي بە سەر منەوە نەبووە. بەڵام ئەفرادێ لە دەوڵەت، ئەشخاسێ لە دەوڵەت، بە غەرەزێ شەخسي بەرخۆرد ئەكەن. تێ ئەگەي؟ فەڕز كەين، ئێ... من عەلاقەم زۆر بە " نسيم شمال" ە. نازانم ئەيشناسي؟  مەلا ئەحمەدێ رەشتي، موتەخەلس بە "نسيم شمال" ، كە رەزاشا  لە دەسيەو عاسي بوو، خستيە شێتخانە. وتي شێتە و لێنا كوشتيان. ئەوەسە. يا ئەڵێ: " آنكه شيران را كند رو به مزاج/ احتياج است احتياج است احتياج". شێعرێ تر هەس، زۆر بە دڵ منە. ئێژێ: " آسته برو آسته بيا/ كه گربه شاخت نزنه". تێ ئەگەي؟

-  بەڵێ.

هەميشە من ئاستە رووگم ئاستە... وەلێ هيچوەخت مەسوون لە شاخ گۆربە نەوگم. حاڵيت؟ هەميشە شاخيان لێم وەشانگە. هەميشە جۆرێ سەعايەت و بەدگۆيي منيان كرگە. ئەوەسە كە ئەگەر مقدارێ دڵم رێشە، ئەگەر مقدارێ...  وەگەرنە من هيچ... بالاخرە تۆ زەمانێ لە مەملەكەتێكا، لە شارێكا، لە جێگەيكا ئەژيت، ئەو تەبێعەتتە قەبوڵە. ئەو نزامتە قەبوڵە. ئەو شتەتە قەبوڵە. حاڵيت؟ ئەگەر نە، تياي ناژيت و راحەت ئەتاني رێگەت بگۆڕي. من رێگەم نەگۆراوە. من لە ناو مەملەكەت خۆما لە شار خۆما نيشتەجێ بووم. جواوگۆي مەردم هەم. هيچ موشكڵێكيشم لە تەك دەوڵەت و قەوانين و ئەم چت گەلەيا نيە. لە تەك شەخسا هەس. ئەويش ئەشخاسێ كە گۆربە سفەتن. شاخ ئەوەشنن. جا شاخ گۆربە نازانم تۆ بزاني يا نا. گاه حەملەو پێ ئەكا. جفتێ شاخ زل ها لە بان كەللەيەو تۆ ئەيبيني. ئەتاني جێ خاڵي بەي. ئەتاني راكەي بە دەسيەو. ئەتاني تەكيا بجەنگي، شاخي بگري، كارێ بكەي، دفاعێ لە خۆت بكەي. جا شاخ گۆربە قابلێ ديدەن نيە. تۆ يەك دەحە ئەويني چتێ دايە لاي شانتا و رووي. نە ئەزاني چە بوو نە ئەزاني... ئەوە شاخ گۆربەي پێ ئەڵێن. حاڵيت؟  وەختێ تۆ نەزاني كە كيە بۆت ئەكوتێ. كيە شاخۆ لێ ئا و هيچكە جواوگۆت نييە. ئەوەسە موشكڵ من. ئەنا نە موشكڵم تەك نزاما هەس. نە موشكڵم تەك دەوڵەتا هەس. موشكڵ تەك شەخسا هەس. كابرا كە تێت لە كرماشانۆ شانزە مانگ من بە سەر ئەدەونێ، لە ئاخرا كارەكە ئاتە بن دەسم. حاڵيت؟ يا ماشين كوڕەكەم بە ناو سرقەتي ئەگرن. تەوقيفي ئەكەن بێ ئەمە بزانن سارق كيە. جاحل كييە. حاڵيت؟ بە سەر ئەمدەونن و تازە تەهديديشم ئەكەن. ئەوە شەخسە عەزيزەكەم.   دوو؟

-  ئێ ئەوە هەر دانانێين. يەكەكەي. كەوابوو ناينووسين.

بۆ ناينوسي؟

-  جا هەر ئەو موشكيلاتانەي كە لەوێدا هەبوو هەر ئەوانەشت خۆ كوت.

دە باشە با بوێ. ئەوانەي وا خۆم ئێژم چتێك نييە. مەننەباني.

-  ناوەڵا.

ئەوە ئەڵێم.

-  هەر كات باس لە بەشە جۆرارجۆرەكاني هونەري دەكرێ دەڵێن عباس كمندي، " هفت اقليم" هونەرە. واتا زۆربەي بەشەكاني هونەري كار كردووە. راي بەڕێزتان چيە؟

خۆب... بە هەرحاڵ... ئەو كەسە ئەچێتە بان يەك هونەر. خۆي تيا پۆختە ئەكا. بەو هونەرە بە ناوبانگ ئەوێ. شاخە بە شاخە پەڕين جوان نيە. ئيسە دوجار دو شت ئێشكال نيە. فەڕز كەين شێعر و نەقاشي بەيەكەو سێنخييەتيان هەس. وەلێ من زۆر شاخە بە شاخە پەڕيم. دەليليشي ئەوە بوو موڕەبيم نەوو. ئەزاني؟ لە هەر چتێكا عەلاقەم بوايە بە شۆنيا ئەچووام. شۆن چونەكەيشي وانەبوو. من يەك دانە ئۆستاد منەتي بە سەرمنۆ نيە. هەرچێ بوو خۆم كێشامەدەر. حاڵيت؟ خۆم ئۆستادي خۆم بووم. نەقاشي، مۆسيقا، شێعر. ئەڵبەت ناگفتە نەمێنێ، بە هەرحاڵ من وەختێ هاتمە دنيا شاعر نەبووم. وەزن و قەوافي و ئەركان ئەدەبياتێ ديگەرانم دي. حافز. سەعدي و مەولەوي و سايرين. ئەو خەتمە دۆنباڵ كرد تا بتوانم وەزن بشناسم. قەوافي بشناسم. ئەركان بشناسم. مەزامين بشناسم. وە بەعد خۆم شروع كەم بە وتن شێعر. ئەو كارانەم كردووە. بەڵام نەقاشيم كردووە. نويسەندگيم كردووه. داستان نويسيم كردووە. رۆمان نويسي، فيلمنامە، نمايشنامە، بەعد گرداوەري و تەحقێق كە عۆمدەي كار من بووە. وە ئەسەرم لە واحێدي فەرهەنگ و مەردم تارانا هەس، بە وفور. كە هەروا ئەويش داكەفگە مەعلوم نيە كەي نابود بێ. كێ نابودي كا. حاڵيت؟ كەسێ نەوو بڕێت ئەو كارگەلە بازنويسي و بيگەيينێتە نەتيچي نەقد. بە هەرحاڵ من نەزەرم ئەوەسە كە درووسە لە يەك دوو دانە كارەكانه ئەتانم .... كە.... وەلێ بۆ باقيەكەي نازانم. مەردمن ئەشێ تەشخيس بەن. ديگەرانن ئەشێ جامعەس ئەشێ بێژێ كام كارە چۆنە. من چي بڵێم لە خۆمۆ؟ بڵێم من شاهكارێ خلقەتم؟ من چي بم؟ نە. هيچ ئەم شتانە نيە. هەرچێ هەس ها لە وجودما. تێ ئەگەت؟ ئەگەر نەقاشي ئەكێشم ها لە وجودما. حەز ئەكەم ئەو لەحزە نەقاشي بكەم. ئەگەر شێعر ئەڵێم  ئەو لەحزە...  من هەرگيز دانەنيشتووم وەكو شێعر وەك چۆن يەكێ دائەنيشێ كاموا دائەنێ ژاكەتێ يا شاڵێ بچنێ، زۆربەي شاعراني ئەمڕۆ وا شێعر ئەڵێن. دائەنيشن وەزن و قافيە و رەديف و گشت ئەوانيە ئەوەڵ ئامادە ئەكەن و جا... من هەرگيز وا نەبووە. يانێ هەميشە، سوئالێ تر و كرد جا ئەوە پي ئەگەين، شێعر هاتگە مني دەستاوێز قەرار داگە نە من بە شۆن شێعرا. ئەو هاتگە وتگيە بە من ئا ئەمە بڵێ.

-  بە راي جەنابت هونەرمەند، هونەر پەروەردە دەكا و لە ئامێزي دەگرێ يان بە پێچەوانەوە هونەر ئەو كارە دەكا؟

ها. ئەم سوئالە بوو. ئەشێ هونەر لە وجود هونەرمەندا بوێ. ئەوەتە پێ بڵێم كە هيچ دانشگاهێ ناتانێ هونەرمەند دروست بكا بەڵام هونەرمەند پەروەردە ئەكا. ئەگەر شتێ لە وجوديا بێ بۆ جوانتر پێك هێناني ئەو شتە، بە ئێستڵاح كوردي خۆمان هاني ئەدا كە باشتر بێ. بەڵام ئەمە كە هونەرمەند بسازێ، نا. تۆ تماشاي حافز كە. ئيسە من نازانم حافز لە دەورەي خۆيا چي خوێند؟ چ مەكتەبێكي تەي كرد؟ بەڵام ئەوە ئەزانم سەققا بوو. ئەوە ئەزانم ئاوي بۆ خەڵك ئەبرد. لە باتي ئەو ئاوە پارەي وەرئەگرت و پێوە ئەژيا. لە دەورێكا تەيموري لەنگ هاتە سەر كار، خۆشي لێ هات و حەزي بە شێعرەكاني ئەكرد. پوڵێكي داپێ. مقدارێ  زندەگي حافز ساماني گرت. وەلێ حافز جاودانەس. بۆچە؟ بەخاتر ئەوە شێعر لە وجوديا بوو. ئەو نەچوو فەوق ليسانس يا دوكتۆراي زەمان بگرێ. بەڵكە شێعر هات ئەوي هەڵفڕاند. بە عنواني شاعرێ مەترەح بێ بۆ تواو زەمانگەل.

-  چ شتێك هونەرمەند دڵگەرم دەكا و هاني دەدا بەرەو ئاسۆ؟ وە چ شتێك دەتوانێ پێش بە هونەرمەند بگرێ؟

هەر شتێ لەم دنيا، هەر كارێ موسبەت يا مەنفي نيازێ بە موشەوق هەس. حاڵيت؟ تۆ هەر كاري گەرەكت بێ بيكەي ئەگەر تەشويق ق تەرغيبێ جامعەت لە پشت سەرتەو بێ، ئيسە فەرزكەين موهەندسێ ساختمان، مێعمار هەر چتێ بێ، هەر چتێ، ئەگەر خەڵك تەشوێقت كەن، خەڵك بە نيازێ ئەو كارە بن كە تۆ ئەنجامي ئاي، دڵگەرمتر ئەوي. ئەگەر خەڵك... يا حەتتا بێ تەفاوت بن نسبەت بەو شتە فرە مەقتەعي تێت وە ئيتر لە دەس ئەو شەخسيشا نامێنێت وە ئيتر شوێنيشي ناگرێ ، بە شۆنيا ناچێت وە هەر لێنا راكد و سامت ئەمێنێ. ئەوەسە كە ئەگەر من فەرز كەين توانيگمە ئێدامە بەم بە خاتر ئەوە ئەگەر كەسێ هاتگە بۆ ماڵم ئەگەر كەسێ ناسيمي نيازەكەي پێم وتگە. وتگيه ئەم كات تووە جوان بوو. ئەم كار تووه مني دڵگەرم كرد. ئەم كار تووە ئێ... فەڕز كێين بۆ موسيقي، گۆراني "نەتۆري" ئەسڵەن كارێكي كە زۆر لە ئەو كەسانه كە پێكۆ موشكڵيان بوو، ژن و شوو بوون وە ديگەران دخاڵەتيان ئەكرد، ئەو دخاڵەتگەلەيانە بێ جێگە بوو، بێ تەقديم كردن يەكدانە لەو نەوارە موشكڵ خۆيانيان حەل ئەكرد. وە ئەوە كارێ بوو كە شايەد بێ سابقە لە موسيقيا. بە تايبەت موسيقي كوردي. بە هەر حاڵ من ئەنجامم دا بە خاتر ئەوە كە تەشويقێ ديگەران لە پشتيۆ بوو. وە شايەد ئەگەر ئەو تەشويقه لە حاڵەتي مەعنەوي دەرباتاي بوايايتە مادي، من كارگەلم فرە جوانتر ئەنجام بدايە. مادي نە ئينكێ بێن پوڵێ بە من بەن. نا... ئەوە حەديئەقەل ئەو كاسێتە كە ئەيانسەندئەسڵەكەيان بسەندايە بۆ ئەوب بازتابێ مادي بۆ ئەو تهيەكننده بوايەت وە جارێ تر بهاتايەتۆ شۆن من بيوتايە بێ كارێ تر بەيەكۆ كەين. هەم موشكڵ مني حەل ئەكرد هەم موشكڵ ئەو شەخسه وە هەم چتێكيش بە جامعه ئەگەيي. وەلێ نەكريا. ەم كارانە نەكريا و ئەوە ئێ... راكد ما، ئيتر منيش رغبەتم نەكرد جارێ تر بچم بە شۆنيا.

-   ئايا پێش بە هونەر دەگيرێ؟

بۆچه ناگيرێ؟ مونتەها ئەو خەميرمايە ئەسڵيە نا. ئەوە پێش لە هونەرمەند ئەگيريێ وەلي لە هونەر...

-  لە هونەر.

لە هونەر نا. بەخاتر ئەوە ئەمێنێ لە جامعە. بەخاتر ئەوە بالاخره ئێ... بارها و بارها نەفي موسيقي كرياگه. حەتتا كەسانێك لە سەري كوژياگن. نەك تەنيا لە جەهانێ ئێسلام. بەڵكە لە جەهانێ مەسيحيەتيشا بەڵكە لە جەهانێ كۆمۆنيستيش. خۆب وەكوو ويكتۆر خارا. دەسيان بڕي. پايان بڕي. وەلي ئايا ئيتر ئێ... تووي ئەو نەوع موسيقيه بڕيا لە دنيا؟ نا. هونەرمەند سەياڵه. دنيا سەياڵه. تواو ئەم ئينسان گەلە هەر وەك ئاو رەوان تێن و ئەڕۆن. قەترە قەترە بەم لاو بەولا ئەپژگێن. نابود ئەون. جەمعێ تر تێن. وە هەر ئەو سوراخ سۆمبەگەلە بە قەول مەعروف پڕ ئەكەنەو. رەوەندێ زندەگي موشەخەسە. يانێ هەر ئينسانێ تێتە دنيا شەست ساڵ، حەفتا ساڵ وە نەهايەتێ هەشتا ساڵ. وەلێ ئەزانێت ئيتر دنيا بۆن بەستە و ئەشێ بڕين. جێگەي خاڵي كا بۆ ديگەران. پەس بەر بە هونەر ناگيريێ. وەلێ بە هونەرمەند ئەگيريێ.

-  هۆي چيه هونەرمەند كاريگەري لە كۆمەلگەدا هەيە بەڵام خۆي تێكەڵاوي جەماوەر و كۆمەڵگا نابێ؟

خۆب بەو دەليلە كە ئەگەر هونەرمەند خۆي قاتي فەرزكەين سياسەت كا، كارەكەي ئەوێتە ئێختێساسي. ئەوێتە كارێك بۆ يەك نزام يەك دەوڵت يەك... وە مەردم تەوەجۆه ناكا. حاڵيت؟ هونەرمەند ناچاره بە خاترێ ئەوه مەحبوبيەتي لە دەس نا، بە خاترێ ئەوب مەوردێ عەزيەت و ئازار قەرار نەگرێ، بتانێ كارەكەي ئەنجام با، ئەشێ بابێ تەبعي جامعە چێتە بەرەو. بالاخره ئێمە جامعەيەك ئێسلاميمان هەس، خاس؟ موسڵمانين وە ناچارە هونەرمەند لەو خەتە قەدەم بنێ، بچێتە بەرەو. هەرچەند ئەم لە ناو موسڵمانيشا لەناو هەر دينێكا فەرق ناكا، عەقيدەگەل موختەلفە. حاڵيت؟ عەقايد موختەلفە. كارێ من ئەيكەم، فەرزكەين بنيايەمێكە ئەهلێ نوێژە، ئەهلێ عيبادەتە، تێت پێم ئێژێ ئافەرين كارەكەت قەشەنگ بوو من گوێچكەم دا، حەزم پێ كرد وەلێ يەكدەحە دانێ تر تێ كە ئەو ئيتر نازانم شايەد سەدها ريا و تەزوير لە حەرەكاتيا هەس، خاس؟ ئەوە تێت نەفيت ئەكات وە ئێژێ ئائەم كار تووە درووس نيه، ئەمە جامعه فڵان پێ ئەكات وە ئەمە بە حاڵێ جامعه مۆزێڕه. وە ئەم سۆحبەت گەلە. تۆيش هەرچێ فكر ئەكەيتۆ ئەم مۆزێڕاتە نازاني ها كوێنە و نەيكەي بۆ جارێ تر. ئەوەسە كە سەردەرگوم ئەمێني. پەس ناچاري جۆرێ قەدەم هەڵگري كە نە سێخ بسوزێ نە كەواو. نە تۆهمەت ئەوەتە لێ بەن كە خەريكي فەرزكەين تەوسيفێ قۆدرەت ئەكەي و بالاخره سواستفاده ئەكەي و نە ئينكێ ئێ... بە هەرحاڵ ئەتوانن جامعه ئيرادۆ لێ بگرێ. يانێ نە دەوڵەت ئەتانێ ئيرادۆ لێ بگرێ نە ملەت. چون خەريكي كار بۆ خۆت ئەكەي. ئەميشه بالاخره مۆزێڕاتێكي هەس. ئەگەر تۆ بالاخره كارێك بۆ مەردم نەكەي، مەردم بە كارۆ تەوەجۆه ناكەن. ئەگەر كارێ بۆ ئێ... حكومەت نەكەي ئەهەمييەتۆ  پێ نايەن. من ئەلان هام لە هەمچين وەزعييەتێكا.

-  سۆئالەكانمان نيوە بوون. دەڵێم ئيسراحەتێ بكەي با زۆر ماندوو نەبي. ميوەكەشت دەخۆي.

تەواو بوو؟

-  نا. نيوە بووه. دەڵێم تا ميوەكەت دەخۆي ئەواني كەش...

نا. موشكڵێ نيه. بێژه.

-   پرسم؟

بپرسه.

- ئەگەر بڵێين هونەرمەند لە هەژاريدا چرۆ دەكا و بە هەژاري سەر دەنێتەوە ئەوە راستە؟

تۆ ئەوە ئەتاني رۆڵه لە تاريخ دەري بێري خاس؟ تۆ، تولێ تاريخ تواشا كە. هونەرمەندگەل واقعي بالاخره سەرگوز‌شتيان هەس بيۆگرافيان هەس خاس؟ بزانە دانێ كە بە حەقيقەت هونەرمەندە، شك ئەوەي لە تاريخا بە سروەت و مێكنەت هاتوێتە بان؟ سروەتمەند كاري چەس بەسەر هونەرەو؟ ئەو فەقەت عەيياشه. ئەو فەقەت ها بە شۆن لززەتێ دۆنيەوييەو. هونەرمەندە كە تێت موشكڵاتێ جامعەي، موشكڵاتێ فەردي خۆي، حەديسێ نەفسي، بالاخره من هەرچەنديش كە خۆەم لە سياسەت جيا كەمەو، باز جوزوێ لە جامعەم. باز سياسەتگەل لە بان رۆحياتمۆ ئەسەر دائەنێ. تۆ فكر ئەكەيتۆ فەرز كەين ئەو شاعێره كە سەدها ساڵ لەمەو بەر وتيە: " حەسر‌ەتان يەك يەك وەدڵ ماندە خۆم /  نامەي سەر وەمۆر كەس نەخاندە خۆم"  فۆلكلۆره، و‌ەلێ ئايا دوور لە سياسەت بوگە؟ تۆ ئەتاني هەر لەم شێعره، دەردێ جامعەي ئەو رۆزگارە دەرك كەي. بيكێشيتە دەرەو. ئێحساسي كەي. حەسرەتان يەك يەك بەدڵ ماندە خۆم، حاڵيت؟ عێشقە، ماڵە، زندەگيه، لزەتێ بەهەرحاڵ جۆراوجۆر زندەگي. لە گشتي بێ وەري بووگه كە ئێژێ حەسرەتان يەك يەك بە دڵ مانده خۆم. بۆچه؟ دەورانگەل موختەلفێ بووگه. تا زەمانێ خان بوو ئەوان هەمەكاره بوون وە باقي بنيايەمەكان حەتتا لە نەزەر خوێنييەو فەرقيان بوو تەك ئەوانا. ئەوان خوێن خۆيانيان، ئەيانوت مەسەڵەن ئەو خوێن نەجيب زادە ها لە لەشيا، ئەم خوێن نانەجيب زادە. ئەوشتانە بووه. ئيسێ بە شكڵێ ترەوە... بە هەرحاڵ. ئەسڵەن لە بيرم چوو سوئالەكە چەوو؟

-  هەر هەژاري بوو.

ئەرێ. نا. بنيايەم، ئينسان هەژار ئەوێ بە هونەر. وەلێ ئەوە كە لە هەژاريشا ئەمرێ تا ئيسە كەوا بووه. وەك مەرحۆمێ حەسەن زيرەك. حەسەن زيرەك من چاوم پێ كەفت. كاتێكيش فەوتي كرد ساڵ پەنجاويەك، من ئەوەڵين سروودم بۆي خوێند لە وەسفيا. ئەرێ ساڵ پەنجاويەك بوو.

- ئەو كەسانەي پێ دەنێنە ناو هونەر، پێويستە تا چ رادەيەك لە مرۆڤايەتي سەردەربێنن و خۆيان بناسن؟

ئەوە ئيتر بەستەگي بە نەوع كارەكەيە كە گەرەكيە چي بكا. وەلێ هەر هونەرمەندێ ، چون هونەرمەند بالاخره شتێ عامە،  بەڵام هەر هونەرێ جياواز‌ە وه بە شتهايەك لە جەوانبي خۆيا نيازي هەس تێ ئەگەي؟ فەرزكەين ئەگەر ئەهلێ موسيقيه، ئەشێ حەتمەن ئەدەبيات بشناسێ. ئەشێ حەتمەن بزانێ وەزن و قافيە يانێ چە. ئەركان يانێ چه؟ مەزامين چەس لە ئەدەبياتا. ئێستێعارە چەس. ئ‌شێ خۆي كامڵ پۆخته كا. چون ئيمرۆ هەر كەسێ سازێ لێ ئەيا، ئێژن ئاهەنگسازه. نە بابە. ئاهەنگساز ئەسڵەن شتێ تره. ئاهەنگساز حەتتا هەسمان كە هيچ سازێكيش نازانێ لێ با. تێ ئەگەي؟ ئاهەنگسازيشمان هەس فەقەت فەرز كەين ساز ئێختساسي، يان دانێ ويۆلۆن يان پيانۆ، وەلێ ئيمرۆ بەخاتر ئەوە شتەكان، ناوەكان، ئێ... لە ناو عاما يەكنەواخت بووە هەميشە فەڕزكەين ئێسه، قەسد تۆهينم نيه بە هيچكە. بە هيچكە قەسد تۆهينم نيە. فەقەت خۆب لە رۆزگارێ گوزەشتە ئەيانوت فڵانە كەس لۆتيە فڵانە كەس نەوازەندەس فڵانب كەس هونەرمەندە. وەلێ ئيمرۆ لۆتي و چوزانم يانێ بە راحەت تێن فەرزكەين ئاغاي كا فڵانەكەس كە دوزەلە لێ ئا، لە تەك فەرزكەين " ياني " يا، هەتكيان هونەرمەندن. خۆب ئەوە شتێكە كە بە هەرحاڵ عامەيێ مەردم زوانيان پێ عادەتي كرگە. ناشناسن. وەلێ واقعيەت ئەوەسە كە هونەرمەندێ حەقيقي ئەشێ حەتمەن مبدأ بێ. ئەشێ حەتمەن خەلاق بێ. كەسێ بێ كە خەلق ئەكا. نە ئينكێ لە كارێ ديگەران مايە بگرێ. شێعر لە كامەحموو، ئاهەنگ لە كا حەمە فەرزكەين. ئەوە پێي ئێژن تێكنيسيەن يا تەنزيم كۆنە‌ندە. ئەوە ئاهەنگساز نيە. ئاهەنگساز كەسێكە كە تواو كارەكە لە خۆيە. بێجگە لە شێعر.

-  ئەركي هونەرمەند چيە؟ ئايا هونەر ئەمانەتێكە لە د‌ستي هونەرمەنددا؟

نا. هونەر شەخسيه. هونەر عێشقه. هونەر چتێكە ها لە وجود كەسێكا. هيچ هونەرمەندێ لە دنيا نەووگە بێژێ من ئەم قەڵەمە لێ ئام. ئەم ئاهەنگە ئەخوێنم. ئەم نەقاشيە ئەكەم بۆ ئەمە دنيا عەوەز كەم. نه. شتێكە ها لە وجود خۆيا. ئێرائەي ئا بە جامعه. و‌ەلێ خۆب بووگمانە مەسەلەن " كلبه ي عمو تم" كتێبێكە كە زندەگي سياهپوست گەلي لە دنيا نجات دا لە بەردەگي و بەدبەختي. يەك دانە كتێو!  وەلێ‌ نويسەندەكە بەو هەدەفەو ئەو كاريە نە كرد ئەو فەقەت كتێوێكي، سەرنوشتێكي، نووسي. سەرگوزشتێكي نووسي. وەزعيەت جامعەيەكي بەيان كرد. وە ديگەران خوێنديان. ديان خۆب بەڵێ راست ئەكا، ئەمە چ وەزعێكە؟ ئەگەر ئەوێش ئينسانە وەك ئێمە رەش و چەرمگ، چون دانەي سياپوست وتي بە سفيدپوستێك وتي من ئەگەر بێم تۆ بكوژم وەسە چتێ تيرم بەرەو گورەخەرێك ئێ... شليك كردووێ. ئەم گورەخەرە هەم خەت چەرمگي هەس هەم رەش. چ فەرقێك ئەكا با لە كامي؟  تۆيش من بكوژي هەر ئەو وەزعيەتەس. ئەم چتگەلە دەسي دا دەس يەكەو  مەسەلەي ئاپارتايد و نازانم ئەو چت گەلە حەل بوو لە دنيا، تا حۆدودێ ئەڵبەتە. وەلێ خۆب خواييەكەي نازانم، يانێ دەوڵەت هەميشە لە فكرا بووگه هەر دەوڵەتێ هاتگە سەركار هەميشە لە فكر ئەوە بووه كارێ بۆ جامعە بكا خاس؟ هەميشە گەرەكي بووگە قەدەمێ موسبەت هەڵگرێ بۆ تواو ئەقشارێ جامعە. نە تەنيا... مونتەها دەسگەلێ نامەرئي هەن تێن حەتتا لە قاڵبي دۆس و رفيق و چوزانم بە عنوانێ يار و ياوەرا جڵەوي ئەگرن. بەوەڵا من ئەگەر لەم مەملەكەتا كارەيك بوايەم، سێ رۆژ، فەقەت سێ رۆژ بەلە بازنشەستەگي تەرەفم رەسمي ئەكرد. كارمەندەكان. چون كارمەند وەختێ رەسمي ئەوێ ئيتر تەوەجۆه ناكا شۆغڵي چەس و ئەشێ چ بەرخۆردێكي تەك مەردما بێ. كاكە من يەكساڵە بە شۆن پايان كار ئەم ماڵە ئەدەوم بۆ شارەداري تا ئيسە جواوم نەدرياوەسۆ. باشە بان چاو ئاوە ئەم حەفتە تين ئاوە سۆزي تين ئاوە دوسوۆ تين. تێ ئەگەيت؟ تەرەف رەسميەو بووگە. سەرمانگ ئەچێتە بانگ حۆقوقەكەي ئەگرێ ئەينێتە بان گيفاني. موشكڵێكي نيە. گوزينش ناكريێ دوواره. وەلێ وەختێ تا سێ رۆژ بەلە بازنشەستەگي لە ژێر سوئالا بێ ئەوەختا ئەكەفێتە شۆن كار مەردم وە مەردم لە موشكڵات ر‌ەها ئەكا. حاڵيت؟ دەردێ جامعەي ئێمە لە واقعا ئەوەسە ئەگەر ئەويني من ئێ... چوزانم ئابەم شێوە قسە ئەكەم، مقدارێ دڵتەنگم مقدارێ نگەرانم مقدارێ موشكڵم هەس، عيلەتي ئەوەسە هيچكە بە وەزيفەي خۆي عەمەل ناكا. منيش راحەت تێم ئێره... دوێكە لە چت... ئێ... رۆزنامەس، مەجەلەس، نازانم لە تارانەو، بە ناو " ايران " ، ژەماسيان تەكما گرت. موساحبەيان كرد تەكما. دەقيقەن ئەمانمە پييان وت. وتم قسە لە سەر ئەوەسە كە هەر ئينسانێ ئەگەر بە وەزيفەي خۆي عەمەل كا، ئەها ئەوەيەلێم پرسي وتي تا ئيسه هاتگن لە موشكڵات تۆ بپرسن؟ وتم بە وفور. حەتا لە تارانەو ئاغايەك هاتگه باوەڕ كە چوار مێتر، چت، چوار مێتر كە درووه، وەلێ دو و وردەيەك قەدي بوو. حاڵيت؟ بنيايەمێ مۆسێن، هەڵسيا تەك رەئيسێ ئێرشادا هاتنە ناو ماڵ من. تەكما قسەي كرگه، سۆحبەتمان كرگە، مۆشكڵاتم وتگه. " چشم"ێكي پێم وت و ئەلان يەكساڵە چووگه من هەر نازانم كێ بوو لە كوێو‌ه هات. حاڵيت؟ درۆ بۆچە؟ بۆچە ئەشێ بە درۆ بێن قەول گەلێ بە ئينسان بەن و ... بارها و بارها خۆيان دەعوەتيان لێم كرگه، قەوليان پێم داگە بۆ... بڵافاسڵە دانێ پشيلە چووگه نازانم چەي وتگه، جڵەو كار گيرياگە. حاڵيت؟ منيش هەر لێره فەقەت خۆمم خواردگە و فەقەت دەروون خۆمم داغان دا سەر يەكا. من جارێ فشار خوێنم چووه بان، هەر لەم مەسائلە، داي لە چاوێكم نابوودي كرد. ئيسە ئەم چاوەكەي ترم ما فكر ئەكەمەو لەم شەوگەلە ئەويش بەو موشكڵە دۆچار بێ. ئەمە هاتمه دونيا هونەرمەند بم. ئەمە هاتمە دونيا بۆ جامعەم كار كەم . ئەمە هاتمه دنيا بەهەرحاڵ... هەرچەن كە كار خوەيشم كرگه وە بازتاب كارەكان من ئەمرۆ نيه. بازتاب كارەكان من دواي خوەمە. حاڵيت؟ ئەوەختەسە خەڵك ئەزانن چيم كرد و دەڵاڵگەل هونەر ئەكەفنە فەعاليەت وە ئەوان خێرەكەي ئەخۆن ئيشەڵا. ئەرێ باوكە.

- سوئالەكانمان زۆر بوو وەختي جەنابيشتمان گرت. بەڕيزت ئەگەر جارێكي كە بێيەوه سەرزەوي كاري هونەري دەكەي؟

غەڵەت وا هەر ناكەم. يانێ ئەسڵەن نايەمەو. ئەسڵەن نايەمەو. چت وا چۆن ئەوێ؟ كەسێ حەز ئەكا بێتەو كە بە هەرحاڵ خۆشي و شاديه، من ئەلعان هامە مەرز شەست ساڵەگيا. بەوەڵا لەو رۆژەوە خۆم ئەشناسم تا ئيسە، بێدون ئێسترێس نەوگم. بێدون نێگەراني نەوگم. بێدون... دەي بۆچە خوا سەري لێم شێوانگە راي تر بێمەو؟

-  ئەو پرسيارانە، بڵێين تاكەكەسين. دەنگي كام گۆراني بێژي كوردت بە دڵە و زياتر گوێ لە كاميان دەگري؟

گشتي.

- مەسعود: يەكيان. زياتر لە هەموان كێها؟ ئەگەر يەكيان...

ناتانم بێژم. وەلێ خۆب بالاخره ئەوەيا تەئسير فرەي لەسەر دەرونم بووه، دوو نەفەر حەزم لێيان كرگه، يەكێ مەزهەرێ خالقي، يەكێ حەسەن زيرەك. ئەمانە حەزێ جياگانەم بووگە.

-  ئەو پرسيارە هي كاك مەسعود بوو پێي خۆش بوو بزانێ.

بەڵێ.

- لە بەشە جۆراوجۆرەكاني هونەري كاميانت زياتر بە دڵە؟

بەخوا ئەگەر فەزا موساعد بێ، گشتي جوانە. بەڵام ئەگەر فەزا موساعد نەبێ، هيچكامي. ئەرێ وەڵا. ئەوەيشە با بزاني هونەر چەس، چون تۆ جوواني، مۆخۆ تاز‌ەس. مۆمكنە سي ساڵتريش بەوە نەگەي. هەر زيباييەك لە ئەترافتا ئەويني، تێ ئەگەي؟  هەر زەرافەتێ لە ئەترافتا ئەيويني ئەوە زادەي هونەرە. تێ ئەگەيت؟ ئەوه زادەي هونەرە. تواشاكە دوودانە غن و شوو كە هەتكيان جوانن، مناڵێكيان ئەوێ وە ئەو مناڵە زۆر جوانە. فر‌ە هونەرمەندانەس قيافەي . وەلێ دوو دانە بنيايەم كە زشتن، مناڵەكەيان تێتە دنيا و‌ەسە بەچكە ئۆرانگۆتان. حاڵيت؟ هيچ دڵچەسبيەكي نيە. ئەو گوڵ قاڵيه كە چاو تۆ ئەگرێ، ئەيخەيتە ناو ماڵەكەتا، زادەي تەخەيۆل وە ئەفعالێ هونەرمەندە. ئەو سەنگگەلە كە ئەيويني، ئەو كاشي گەلە بەو ديوارەو،  هونەرمەندێ تەراحي كرگە هاتگە ئێنا نيشتگه. پەس تواو زيبايي گەل دونيا مۆديون هونەرمەندن. هەرچتێ زيباس و هەر چتێ دڵ تۆ ئەكێشێ بە تەرەف خۆي، ئەوە هونەرمەندێ تيا نەقشي بووگه.  ئەگەر هونەرمەند نەبێ لە جامعه، سكوت و بێ رەنگي دنيا دائەپۆشێ. كدر. وە حەتتا يەك ساڵي بۆت قابلێ تەحەمۆل نيه. دەس بە خۆدكۆشي ئەيەن تا ئارام بن. نەقشێ هونەرمەند ئەوەسە لە جامعه.

-  كام يەك لە ئامێرەكاني مۆسيقات بە دڵە و زياتر لات شيرينە؟

گشتي. من ئامێرم بە دڵ نيه. ئەو كەسە كە ئەو ئامێرە ئەژەنێ بە دڵمە. من فەرزكەين بە ترۆمپێتێ ئارمسترانگ حەز ئەكەم. بە خاتر ئەوە جوان لي ئا. بە سێ تارێ لۆتفي عێشقم هەس چون جوان لي ئا. بە نەي جەمشيدێ عەندەليبي كە " ني نوا" ي لێ داگە لزەت ئەوەم. وەلێ ساز، خۆي بالاخره گشتي جوانە. مۆنتەها كێ لي با. ئەوە مۆهێمە. ئەو نەوازەندەسە كە ئێحساس خۆي روو ئەكا. وەك عەليزادە و تار. تێ ئەگەيت؟ وەك هابيل عەلي و كەمانچە. ئەوەسە. شەخسە. ساز لە خۆوە هيچێكي لێ بەر نايا. بيەنە دەس من بزانن چە ئەكەم. ئەسڵەن ئابروو بە سازەكەو ناهێڵم. من نازانم.

 - ببورن وەختمان گرتن و سپاس بۆ ميوانداريتان.

                                                                                                  ئەنداماني گۆڤاري ژن.

بعد از گريه ها و زاريها و تنهاييها و رنجها و آزارها، اسمس داد. نه براي من. نه براي احوالات من. نه براي دلگرمي من. نه براي شادي من. اسمس داد براي برنامه اش. تلگرام زد براى برنامه اش.

آيا به من ربطي داشت برنامه اش؟

نداشت. به واقعيت نداشت. هيچ ربطي به من نداشت.

او، از خيال، واهى تر بود. پيامهاش، دو تيك خوردند. و دلم به هزاره اي برگشت كه ثانيه هام تيك ميخوردند. نه يكي، نه دوتا. كه هزاره ها.

اُردي‌بهشت را گــُلبارانتر از هر ماهي كردند، خداوندگارانِ زيبايي، و بهشت و حوريانش، شايد، سجده بردند زمين را به آراستن. كه عطر ِ ياس و بوي شقايق، طنين اندازد كوهساران را و جان بخشد روانِ آدمي را.

جامه ي رنگين ِ زمين را بوييدن و بوسيدن، به شوق آورد دل را و خاطر ِ يار، به مهر وا ميدارد دستها را. و چه زيبا ميكشيم نقش آرزوهاي كودكيمان را روي هر گلبرگ و هر شاخه ي پرشكوفه اي كه آدميزاد و جانش هزاره هاست ز خاطر ميروند و باز خاك است كه رنگينتر، به آغوش ميكشاند و ميپروراند.

گاه دستهاي ِ خالي از مِهر مي آيند اما، و دانه هاي سياه ميپاشند سراسر ِ رنگها را. دريغ كه بيخبرند فصل ِ درو، قرمزقرمز بال ميكشند دانه ها و رنگين رنگين به پرواز در مي آيند، ققنوس وش.

آنوقت يادمان مي آيد بهشتي را كه اُردي‌بهشتش ناميدند، پر از خاكستر و آنوقت يادمان مي آيد نگاههاي پر حسرت طفلكي به دستهاي پينه بسته ي پدرش و چشمان بي شوق ِ مردي كه تاب نمي آورد و به كنجي ميخزد آرام و روزنامه اي باطله، شايد، فراموشش كند درد را.

آنوقت يادمان مي آيد معلماني را كه چه بسيار گچ خوردند و با طناب، عشق ورزيدند تا ما قلم ِ خويش آب دهيم و اُردي‌ب ه ش ت را به خاك بخشيم. و خاك ميبخشايد باز، آنهمه جاني كه رنگ ميبخشند زمين را و آسماني پرستاره... و راهشان پرفروغ.

معلمان سرزمين من ، به خون ميغلتند و پروانه مي شوند.

 ١٩ اُردي‌بهشت٩١ 

هجده يا نوزده سال داشتم. يك شعر خواستم بنويسم. از نامَش شروع كردم. هنوز جاى ِ شعر در دفترم، خالى مانده است. فكر ميكنم نام ِ شعر، همه چيز را گفته است.

" استفراغ " ، همه چيز را در خودش جاى داده است.

جايي كه تو هستي، معشوق ِ زميني چه معنا دارد؟

تو، خودت شعر  ِ زيباي ِ جهاني.

30/فروردين ِ امسال

شعر سُرايي و شاعري كار بسيار ساده ايست. از عهده ي هر دست و هر انگشت و هر قلمي بر مي آيد كه واژه ها را به رقص درآورد، و شاعر شود، و شاعر هم بماند. و  رقاصي واژه ها، جان بدهد به آدمي. اما و اما و اما... از عهده ي كمتر "قلب"ي بر مي آيد، شاعري. و شعر. و رقاصي واژه ها.

اين است كه گــُم شده ايم، ميان واژه هايي كه دوستشان ميداريم.